Platentektoniek

Veel mensen denken dat de aardkorst stabiel is, maar niets is minder waar. Het harde omhulsel van onze planeet (de lithosfeer) is verdeeld in tektonische platen die steeds in beweging zijn. Deze processen vormen het landschap van onze planeet, in de vorm van breuken, bergen en oceanen.
We leven op een aardbol die constant verandert door platentektoniek, en dit verklaart ook waar aardbevingen en vulkanen ontstaan.

Atlas over platentektoniek

Hieronder kun je de atlas over platentektoniek bekijken en uitproberen.
Gebruik de kaartlagenknop om te zien welke kaarten er beschikbaar zijn en bekijk welke functies en geo-tools er mogelijk zijn. Standaard staat de kaartlaag aan die de real-time data over de aardbevingen van vandaag, afgelopen week en afgelopen maand weergeven. Dit wordt elke minuut gecontroleerd bij de USGS. Hoe actueel wil je het hebben?

Beschikbare kaartlagen

Bekijk hieronder een paar schermafbeeldingen uit deze kaartenverzameling. Gebruik de kaartlagen voor frontale uitleg, of laat leerlingen ontdekkend leren met EduGIS:

Suggesties

Hebben jullie ook….? We zijn heel blij met goede suggesties! Geef ze door via het contactformulier.

Samenvatting

• De aardkorst bestaat uit tektonische platen die bewegen. Dit verklaart bergen, oceanen en aardbevingen.
• Er zijn drie hoofdsoorten bewegingen: divergent, convergent en transform. Deze vormen het landschap en veroorzaken natuurverschijnselen.
• Mantelconvectie, slab pull en ridge push zijn belangrijk voor de beweging van platen. Dit heeft invloed op de vorm van de aarde.
• GPS en VLBI meten hoe platen verschuiven. Dit helpt ons de aarde beter te begrijpen.
• Door platentektoniek verandert onze planeet constant. Dit beïnvloedt leven op aarde.

Wat is platentektoniek?

De aardkorst bestaat uit stukken, vaak lithosferische platen genoemd.

Elke plaat is gemiddeld 100 kilometer dik. Deze platen bewegen. Niet snel, maar elk jaar schuiven ze een paar centimeter op.

Aarde telt zeven tot acht grote tektonische platen en nog meer kleinere platen. Je vindt deze platen onder continenten en oceanen. Sinds de jaren 1990 meten satellieten zoals GPS en VLBI heel precies hoe deze platen verschuiven.

Sommige bewegingen gebeuren horizontaal, andere juist weer omhoog of omlaag. Dit verklaart geologische structuren, aardbevingen en ook subductie. Oceaanbodems zijn jonger dan 180 miljoen jaar omdat oude oceanische korst terug in de aarde zinkt bij subductie, terwijl continentale korst dat niet zo snel doet.

Door verschuivende aardplaten ontstaan bergen en breuken. Ook verandert hierdoor de verspreiding van dieren en planten; dat heet allopatrische soortvorming in de biogeografie. Je ziet dus dat platentektoniek alles te maken heeft met processen diep binnenin de aarde én het leven aan het oppervlak.

Typen plaatbewegingen

Platentektoniek is hoe de aardkorst beweegt. Dit zorgt voor bergen, vulkanen en aardbevingen. Laten we kijken naar de drie types plaatbewegingen.

1. Divergente plaatgrenzen, hier bewegen de tektonische platen van elkaar af. Denk aan de mid-oceanische ruggen die onder water liggen. Ze zijn 70.000 km lang. Nieuwe lithosfeer vormt zich hier als magma stolt.
2. Convergente plaatgrenzen zien we wanneer platen naar elkaar toe bewegen. Als een oceanische plaat onder een continentale plaat duikt, noemen we dit subductie. Dit kan leiden tot gebergtevorming of diepe oceanische troggen.
3. Transforme plaatgrenzen gebeuren waar platen langs elkaar schuiven. De San Andreasbreuk in de VS is een bekend voorbeeld. Hier komen vaak ondiepe aardbevingen voor.

Deze bewegingen verklaren veel van wat we op en onder het aardoppervlak zien, zoals vulkanisme en seismologie binnen bepaalde zones.

Mechanismen achter platentektoniek

Na het ontdekken van de verschillende typen plaatbewegingen, duik je nu dieper in wat deze bewegingen eigenlijk aandrijft. Het mechanisme achter platentektoniek is nog niet helemaal duidelijk.

Wetenschappers wijzen vaak naar mantelconvectie als een hoofdoorzaak. In de mantel ontstaan convectiecellen door temperatuurverschillen. Deze cellen stromen omhoog vanaf de kern-mantelgrens, op maar liefst 2890 kilometer diepte.

Dit verschil in temperatuur komt deels door radioactief verval in de aarde.

Subductiesnelheid wordt sterk beïnvloed door slab pull. Hierbij trekt zware, oude lithosfeer naar beneden bij subductiezones. Ridge push duwt platen juist weg vanaf een mid-oceanische rug, dankzij de helling van de aardkorst daar.

Leonhard Euler liet al zien dat platen draaien om een rotatie-as; de Eulerpool ligt op het aardoppervlak en bepaalt de richting. Relatieve plaatsnelheid meet je meestal ten opzichte van andere platen, terwijl hotspots helpen bij het meten van absolute plaatsnelheid.

Convectiecellen in vloeistof zijn vaak symmetrisch, toch zie je op aarde geen mooi patroon: het waterhalfrond kent vooral subductiezones, terwijl het Atlantische halfrond meer spreidingszones toont.

Dit noemen wetenschappers de Wilsoncyclus, een fascinerend patroon met veel invloed op hoe je onze planeet begrijpt.

Bezig met tektoniek en geologie in de les?

Maak dan handig gebruik van deze atlas.

• Laat de leerlingen eens wisselen van achtergrondlaag: Welke is de beste voor dit onderwerp?
• Met de kaartlaag “Relief” verander je een platte/vlakke kaart in een prachtige 3D-reliefkaart. Zoom in en uit voor meer of minder detail.
  Je kunt hiermee allerlei begrippen kunt toelichten.
  •  denk aan de mid-oceanische ruggen, troggen, plooiingsgebergten, hoogvlaktes en ga zo maar door.
• De leerlingen en jij vinden hier ook de “Aardbevingen” van een willekeurige week in het verleden. Zien jouw leerlingen een patroon?
• Door de laag “Plaatgrenzen” ná die van de aardbevingen te laten zien, kun je duidelijk maken dat de plaatgrenzen worden bepaald door de aardbevingen.
• Laat nu de leerlingen een lijn tekenen over een tectonische zone en laat ze de doorsnede tekenen (op papier). Je kunt natuurlijk je eigen leerdoelen opstellen en de bovenstaande kaartlagen gebruiken om die te behalen.

Conclusie

Met dit materiaal kun je leerlingen laten zien hoe platentektoniek in de praktijk werkt: tektonische platen schuiven, botsen en trekken uit elkaar. Dat leidt tot aardbevingen, vulkaanuitbarstingen, het ontstaan van nieuwe oceanen en de vorming van hoge bergketens. Zo ontdekken leerlingen dat continenten voortdurend in beweging zijn en nooit op één plek blijven liggen. Met de interactieve atlas kun je dit direct zichtbaar maken en leerlingen zelf laten onderzoeken wat er op verschillende plekken in de wereld gebeurt.
Wil je daarnaast laten zien hoe het Nederlandse landschap door de tijd heen veranderde? Bekijk dan ook de pagina Historische kaarten en luchtfoto’s

Veelgestelde vragen